Na jakim drzewie rosną bazie kotki? Oto prosta odpowiedź

Najbardziej znane bazie kotki rosną na wierzbie iwie (Salix caprea), ale puszyste kotki znajdziesz też na wierzbach białych, siwych, topolach, brzozach, leszczynach i olszach. Jeśli chcesz mieć swoje „drzewko od bazi” w ogrodzie, sięgnij po wybraną odmianę wierzby i posadź ją w słonecznym, lekko wilgotnym miejscu. W dalszej części poznasz najważniejsze gatunki i proste zasady uprawy, żeby co roku cieszyć się baziami bez zrywania ich z dzikich stanowisk.

Na jakim drzewie rosną bazie kotki?

W języku potocznym, gdy mówisz „bazie”, najczęściej chodzi o puszyste, srebrzyste kotki wierzby. Botanika podpowiada jednak szerszą odpowiedź – bazie kotki to typ kwiatostanu występujący u kilku rodzimych drzew i krzewów. Łączy je jedno: kwitną bardzo wcześnie, zanim rozwiną się liście, przez co są doskonale widoczne na przedwiośniu.

Największe i najbardziej „pluszowe” kotki znajdziesz na wierzbie iwie, ale walcowate kwiatostany pojawiają się też na brzozach, leszczynach, olszach i topolach. Różnią się długością, barwą i porą kwitnienia, jednak wszystkie spełniają tę samą rolę – ułatwiają wiatrowi lub owadom przenoszenie pyłku. W praktyce, gdy ktoś pyta, na jakim drzewie rosną bazie, zwykle szuka po prostu wierzby z baziami do wazonu lub do palmy wielkanocnej.

Najdorodniejsze, puszyste bazie do dekoracji pochodzą z wierzb – szczególnie z wierzby iwy i jej odmian ozdobnych.

Czym właściwie są bazie kotki?

Bazie nie są „puchatymi listkami”, tylko kwiatami. Dokładniej – to kwiatostan kotkowy, złożony z setek bardzo drobnych kwiatów pozbawionych płatków, ułożonych gęsto w walcowate grono. U większości gatunków są to kwiaty jednoplciowe: osobno występują bazie męskie i bazie żeńskie. Te pierwsze są zwykle większe, miękkie i dekoracyjne, bo zawierają żółte pylniki pełne pyłku, te drugie – znacznie skromniejsze.

Zawiązki kotków tworzą się już pod koniec lata poprzedniego roku na jednorocznych pędach, przy nasadach liści. Przez jesień i zimę pozostają ukryte pod ochronnymi łuskami, które zabezpieczają je przed mrozem. Na przełomie lutego i marca łuski pękają, a spod nich wychodzą srebrzyste, często aksamitnie połyskujące bazie. W miarę dojrzewania stają się dłuższe, bardziej napuszone, a w przypadku kwiatostanów męskich wyraźnie żółkną, bo pylniki uwalniają pyłek.

U drzew zapylanych przez wiatr (zapylanie wiatropylne) kotki są przeważnie długie i swobodnie zwisają, by każde poruszenie powietrza wysypywało pyłek. U gatunków korzystających głównie z owadów (zapylanie owadopylne) bywają krótsze, grubsze i lepiej widoczne – tak jak u wielu wierzb, które są pierwszym źródłem pyłku i nektaru dla pszczół i innych owadów zapylających.

Na jakich drzewach znajdziesz bazie kotki?

W polskich warunkach bazie pojawiają się na kilku grupach roślin drzewiastych. Dla ogrodnika najważniejsze są te, które łączą ładny wygląd kotków z prostą uprawą i wartością dla przyrody.

Wierzby – najpopularniejsze „drzewka od bazi”

Rodzaj Salix obejmuje dziesiątki gatunków i odmian – od wysokich drzew po niskie krzewy. Niemal wszystkie lubią wilgotne siedliska, brzegi rzek, rowów, podmokłe łąki, ale wiele doskonale radzi sobie też w ogrodach przydomowych. To właśnie wierzby dają najbardziej znane bazie wierzbowe, miękkie, grube i trwałe po ścięciu.

Najważniejsze gatunki i odmiany spotykane z baziami:

• wierzba iwa (Salix caprea) – klasyczne „drzewo od bazi”, dorasta zwykle do 10–12 m, w sprzyjających warunkach nawet wyżej, daje duże, srebrzyste, potem złotożółte kotki,
• wierzba biała (Salix alba) – wysokie drzewo do 25 m, znane z wierzb głowiastych ogławianych przy drogach, wcześnie pokrywa się licznymi kotkami,
• wierzba siwa (Salix cinerea) – krzew lub niewielkie drzewo do 15 m, z miękkimi, szarozielonymi liśćmi, bardzo częsta przy stawach i mokradłach,
• wierzby o efektownych pędach: ostrolistna, sina, wierzba wawrzynkowa, sachalińska – oprócz bazi zdobią ogród kolorowymi, często sinoniebieskimi lub rubinowymi gałązkami.

Na uwagę zasługują odmiany czysto ozdobne, stworzone po to, aby bazie były szczególnie dekoracyjne. Wierzba iwa 'Kilmarnock’ (syn. 'Pendula’) tworzy małe drzewko szczepione na pniu z parasolowatą, płaczącą koroną, doskonałe do małych ogrodów. Z kolei wierzba 'Mt Aso’ zachwyca pasteloworóżowymi kotkami, a wierzba 'Melanostachys’ – prawie czarnymi, smoliście ciemnymi baziami z rubinowymi akcentami.

Leszczyny, brzozy i olsze

Choć w dekoracjach świątecznych dominuje wierzba, równie interesujące kotki dają inne drzewa. U leszczyny (Corylus avellana) już późną zimą zwisają długie, złotożółte męskie kwiatostany, które często jako pierwsze sygnalizują nadchodzącą wiosnę. Odmiany ozdobne, takie jak leszczyna pospolita 'Contorta’ z fantazyjnie poskręcanymi pędami czy leszczyna południowa 'Purpurea’ o ciemnobordowych liściach i koraloworóżowych bazi, łączą efekt dekoracyjny zimą, wiosną i latem.

Brzozy (rodzaj Betula) tworzą kotki smuklejsze, bardziej „sypkie”, ale bardzo liczne, zwłaszcza na końcach cienkich gałązek. Z kolei olsze (rodzaj Alnus) mają zarówno męskie, wydłużone kotki, jak i żeńskie, z czasem zdrewniałe „szyszeczki”, które utrzymują się na drzewie także zimą. Wszystkie te gatunki dobrze radzą sobie w wilgotnych siedliskach, na przykład przy stawach czy na obrzeżach mokradeł.

Topole – kotki i biały puch

U topól – zwłaszcza topoli czarnej (Populus nigra) i topoli białej (Populus alba) – wczesnowiosenne kotki są długie, kosmate, szaro-czerwonawe. Po dojrzeniu często masowo opadają i tworzą na ziemi gęsty „dywan”, który przypomina wijące się gąsienice. Później, wczesnym latem, żeńskie kotki zamieniają się w źródło nasion topoli otoczonych biały puchem, roznoszonych przez wiatr. Ten puch jest uciążliwy, ale – wbrew obiegowym opiniom – sam w sobie nie powoduje alergii, choć może przenosić inne alergeny.

Gdzie rosną drzewa z baziami kotkami?

Większość drzew dających kotki związana jest z wodą. W naturze szukaj ich przede wszystkim tam, gdzie gleba długo pozostaje wilgotna i nigdy nie przesycha na „kamień”. Dobrym tropem są brzegi rzek, stawów, rowów melioracyjnych oraz podmokłe łąki i mokradła. W takich miejscach spotkasz całe zarośla wierzb, olsz czy topól, które tworzą naturalne filtry stabilizujące brzegi i chroniące glebę przed erozją.

W ogrodach przydomowych bazie pojawią się nawet wtedy, gdy nie masz oczka wodnego, o ile zapewnisz roślinie: stanowisko słoneczne, umiarkowanie wilgotną glebę i trochę przestrzeni na rozrost. Wierzby bardzo dobrze znoszą czasowe zalewanie i wysoką wodę gruntową, natomiast długotrwała susza znacznie osłabia kwitnienie i ogranicza liczbę kotków.

Drzewa z baziami najobficiej kwitną tam, gdzie łączą się trzy warunki: wilgotna gleba, dobre nasłonecznienie i brak konkurencji większych drzew o światło.

Jak mieć bazie kotki w swoim ogrodzie?

Własne „drzewko od bazi” daje możliwość cięcia gałązek bez szkody dla przyrody. Wybór gatunku zależy od tego, jakiej dekoracji oczekujesz i ile miejsca chcesz przeznaczyć na roślinę. W małych ogrodach najlepiej sprawdzają się niewielkie formy szczepione i niskie krzewy, które łatwo kontrolować cięciem.

Jaką wierzbę wybrać do ogrodu?

Najbezpieczniejszym wyborem, jeśli marzą ci się duże, klasyczne kotki, jest wierzba iwa lub jej odmiany ozdobne. Forma dzika, nieszczepiona, dorasta do kilkunastu metrów, więc wymaga większej przestrzeni – sprawdzi się przy granicy działki lub w rogu ogrodu, gdzie może tworzyć zieloną altanę po mocnym przycinaniu. W małej przestrzeni lepsze będą formy szczepione na pniu:

• wierzba iwa 'Kilmarnock’ – niskie drzewko (1–2 m, zależnie od wysokości szczepienia) z parasolowatą, przewisającą koroną, bardzo gęsto obsypaną baziami,
• wierzba integra 'Pendula’ – drobniejsza, o czerwieniących się pędach i delikatnie zaróżowionych liściach, daje efekt płaczącej kuli,
• wierzby o barwnych pędach, np. purpurowe czy złociste, które zimą przyciągają wzrok barwą gałązek, a na wiosnę – kotkami.

Przed zakupem warto sprawdzić, na jakiej wysokości roślina jest szczepiona – to od tego zależy, czy w ogrodzie zobaczysz niską „kulę” tuż nad ziemią, czy efektowną parasolkę na wysokości około 120–150 cm. Dobrze też upewnić się, że wybrany egzemplarz daje bazie męskie, bo to one są najbardziej okazałe.

Jak sadzić i pielęgnować wierzbę na bazie?

Wierzby są z natury mało wymagające, ale żeby cieszyć się masą kotków, warto spełnić kilka warunków:

• posadź je na stanowisku słonecznym lub lekko półcienistym, ale z przewagą słońca,
• wybierz glebę wilgotną i żyzną – na glebach lekkich i suchych podlewanie jest wręcz konieczne,
• zadbaj o odstęp między roślinami – przy większej liczbie sadzonek przyjmuje się rozstaw około 1–1,5 metra,
• co kilka lat możesz zastosować nawożenie nawozami organicznymi, by podłoże było zasobne w próchnicę,
• w pierwszych latach po posadzeniu pilnuj podlewania – wierzba lubi wodę i słońce, wtedy najsilniej rośnie i najlepiej kwitnie.

Sadzonki wierzby iwy najlepiej się przyjmują, gdy posadzisz je jesienią lub bardzo wczesną wiosną, zanim pąki zaczną intensywnie nabrzmiewać. Ciekawym sposobem na pozyskanie materiału jest też ukorzenianie gałązek w wodzie – wierzba szybko tworzy białe korzenie na końcówkach pędów, co pozwala łatwo wyhodować młode rośliny.

Kiedy ciąć wierzbę, żeby mieć dużo bazi?

Bogactwo kotków w kolejnym sezonie wprost zależy od cięcia. Najlepszy moment to okres tuż po przekwitnięciu bazi, a przed rozwojem liści. Wtedy roślina przekierowuje siły na wzrost nowych przyrostów, na których za kilka miesięcy zawiążą się pąki kwiatostanów.

W praktyce wygląda to tak: u form szczepionych na pniu przycinasz wszystkie przewisające pędy, zostawiając po 2–3 pąki na każdej gałązce. U krzewów i wierzb głowiastych stosuje się silne cięcie po przekwitnięciu – niekiedy do kilkunastu centymetrów nad miejscem rozgałęzienia. W sezonie wegetacyjnym warto jeszcze raz „skorygować fryzurę” w czerwcu, a przy bardzo silnie rosnących odmianach także we wrześniu.

Coroczne cięcie po kwitnieniu sprawia, że wierzba co roku buduje gęstą „czuprynę” młodych pędów z dużą liczbą świeżych bazi.

Jak korzystać z bazi, nie szkodząc przyrodzie?

Ścinanie kilku gałązek z własnego drzewa w ogrodzie jest bezpieczne, ale sytuacja wygląda inaczej w lasach czy na terenach chronionych. Dziko rosnące wierzby, olsze i leszczyny są ważnym źródłem pokarmu dla wczesnych zapylaczy – pszczół i innych owadów, które w marcu czy na początku kwietnia nie mają praktycznie alternatywy. Masowe wycinanie gałęzi w jednym miejscu uderza więc w całą lokalną faunę.

Dochodzi do tego aspekt prawny: na obszarach chronionych, w parkach narodowych i rezerwatach, obowiązuje zakaz zrywania gałęzi, za który grożą mandaty. W miastach drzewa należą zwykle do gminy lub wspólnoty mieszkaniowej, a ich niszczenie również może być karane. Dlatego najlepszym rozwiązaniem jest własne „drzewo od bazi” albo zakup gałązek z legalnych upraw.

W niektórych regionach Polski – na przykład na Śląsku – do dziś funkcjonuje tradycja jedzenia bazi w przekonaniu, że chronią przed chorobami gardła czy żołądka. Brak jednak danych naukowych potwierdzających takie działanie, a połknięcie dzikich bazi może być po prostu niebezpieczne, choćby ze względu na zanieczyszczenia. Bazie najlepiej zostawić jako to, czym są w rzeczywistości: wyjątkowo wczesne kwiaty i naturalną, żywą dekorację wiosny.